Mỗi năm tại Việt Nam có khoảng 200.000 ca đột quỵ não mới — tương đương cứ 3 phút lại có một người bị đột quỵ. Đột quỵ là nguyên nhân tử vong đứng thứ hai và là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật vĩnh viễn ở người trưởng thành. Điều đau lòng hơn: phần lớn các ca đột quỵ có thể phòng ngừa được, và phần lớn tổn thương não có thể hạn chế được — nếu nhận biết đúng và xử trí kịp thời trong giờ vàng.
Đột quỵ não là gì?
Đột quỵ não (còn gọi là tai biến mạch máu não) xảy ra khi lưu lượng máu đến một vùng não bị gián đoạn đột ngột — khiến tế bào não trong vùng đó bắt đầu chết do thiếu oxy và glucose. Tốc độ tổn thương não trong đột quỵ được mô tả bằng một con số ấn tượng: mỗi phút trôi qua mà không được điều trị, khoảng 1,9 triệu tế bào thần kinh chết vĩnh viễn. Đây là lý do tại sao thời gian là não — “time is brain” — là nguyên tắc vàng trong cấp cứu đột quỵ.
Đột quỵ não được chia thành hai thể chính, với cơ chế và hướng điều trị hoàn toàn khác nhau:
Đột quỵ thiếu máu não (nhồi máu não) — chiếm khoảng 85% tổng số ca đột quỵ. Xảy ra khi cục huyết khối hoặc mảng xơ vữa tắc nghẽn động mạch não, cắt đứt nguồn máu đến vùng não phía sau.
Đột quỵ xuất huyết não — chiếm khoảng 15% nhưng tỷ lệ tử vong cao hơn. Xảy ra khi mạch máu não vỡ ra gây chảy máu trong nhu mô não hoặc dưới màng nhện. Tăng huyết áp không kiểm soát là nguyên nhân hàng đầu của xuất huyết não.
Cơn thoáng thiếu máu não — Cảnh báo không thể bỏ qua
Trước khi đột quỵ thực sự xảy ra, nhiều bệnh nhân trải qua một hoặc nhiều cơn thoáng thiếu máu não (TIA — Transient Ischemic Attack). TIA có triệu chứng hoàn toàn giống đột quỵ nhưng tự hồi phục trong vòng vài phút đến dưới 24 giờ — không để lại di chứng vĩnh viễn.
Điều nguy hiểm là nhiều người coi TIA là “may mắn thoát được” và không đến viện — trong khi thực tế TIA là cảnh báo khẩn cấp nhất của đột quỵ sắp xảy ra. Nguy cơ đột quỵ trong 48 giờ sau TIA lên đến 3–10%, và trong 90 ngày đầu là 10–15%. TIA cần được đánh giá y tế khẩn cấp trong vòng 24 giờ — không trì hoãn.
Nhận biết dấu hiệu đột quỵ — Quy tắc FAST
Quy tắc FAST là công cụ nhận biết đột quỵ đơn giản và hiệu quả nhất, được sử dụng rộng rãi trên toàn thế giới và được Hội Đột quỵ Việt Nam khuyến cáo:
F — Face (Mặt): Yêu cầu người bệnh mỉm cười. Nếu một bên mặt bị xệ xuống hoặc không cử động được — đây là dấu hiệu nguy hiểm.
A — Arms (Tay): Yêu cầu người bệnh giơ cả hai tay lên. Nếu một tay yếu hơn, rơi xuống hoặc không giơ lên được — đây là dấu hiệu nguy hiểm.
S — Speech (Lời nói): Yêu cầu người bệnh nói một câu đơn giản. Nếu lời nói không rõ ràng, bị méo, nói không ra lời hoặc không hiểu được câu hỏi — đây là dấu hiệu nguy hiểm.
T — Time (Thời gian): Nếu có BẤT KỲ dấu hiệu nào ở trên — gọi 115 NGAY LẬP TỨC. Ghi lại thời điểm triệu chứng xuất hiện lần đầu — thông tin này cực kỳ quan trọng để bác sĩ quyết định có thể dùng thuốc tiêu huyết khối hay không.
Các dấu hiệu đột quỵ khác cần biết
Ngoài bộ ba triệu chứng trong FAST, đột quỵ còn có thể biểu hiện bằng:
- Đau đầu đột ngột, dữ dội, chưa từng gặp trước đây — đặc biệt nghi ngờ xuất huyết dưới màng nhện
- Mờ mắt đột ngột một hoặc hai bên, nhìn đôi
- Chóng mặt đột ngột, mất thăng bằng, ngã không giải thích được
- Tê bì hoặc mất cảm giác đột ngột một bên mặt, tay hoặc chân
- Lú lẫn đột ngột, không hiểu lời nói xung quanh
Giờ vàng trong điều trị đột quỵ
Cửa sổ điều trị thuốc tiêu huyết khối
Với đột quỵ thiếu máu não, thuốc tiêu huyết khối đường tĩnh mạch (rtPA — alteplase) có thể khôi phục lại lưu thông máu nếu được dùng trong vòng 4,5 giờ từ khi xuất hiện triệu chứng đầu tiên. Mỗi 15 phút điều trị sớm hơn tương ứng với cải thiện đáng kể kết quả lâm sàng.
Can thiệp lấy huyết khối cơ học
Với tắc nghẽn động mạch lớn trong não, can thiệp lấy huyết khối cơ học qua đường nội mạch có thể thực hiện trong vòng 24 giờ ở một số trường hợp chọn lọc. Đây là bước tiến lớn nhất của điều trị đột quỵ trong thập kỷ qua — tỷ lệ hồi phục chức năng tốt tăng gấp đôi so với điều trị nội khoa đơn thuần.
Tại sao phần lớn bệnh nhân bỏ lỡ giờ vàng?
Theo thống kê tại các bệnh viện lớn tại Việt Nam, chỉ khoảng 5–15% bệnh nhân đột quỵ đến viện trong thời gian đủ để điều trị tiêu huyết khối. Nguyên nhân chính:
- Không nhận ra triệu chứng đột quỵ — đặc biệt khi triệu chứng nhẹ hoặc thoáng qua
- Chờ xem triệu chứng có tự hết không — sai lầm nguy hiểm nhất
- Tự đến viện bằng phương tiện cá nhân thay vì gọi 115
- Đưa đến cơ sở y tế không có khả năng điều trị đột quỵ
Xử trí đúng khi nghi ngờ đột quỵ
Khi phát hiện ai đó có dấu hiệu nghi ngờ đột quỵ, làm đúng theo thứ tự sau:
Bước 1: Gọi 115 ngay lập tức — không chờ xem triệu chứng có tự hết không.
Bước 2: Ghi lại thời điểm triệu chứng xuất hiện lần đầu — đây là thông tin bác sĩ cần đầu tiên.
Bước 3: Đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn nếu có nôn hoặc mất ý thức — tránh sặc vào phổi.
Bước 4: Không cho ăn uống bất cứ thứ gì — kể cả thuốc.
Bước 5: Không tự đưa đến viện bằng taxi hoặc xe cá nhân nếu có thể gọi 115 — xe cấp cứu có thể thông báo trước cho bệnh viện để chuẩn bị.
Tuyệt đối không làm:
- Không cạo gió, cắt lể, châm cứu — mất thời gian quý báu và không có bằng chứng lợi ích
- Không để người bệnh tự đi lại — nguy cơ té ngã và tăng tổn thương
- Không cho uống thuốc hạ áp khẩn cấp tại nhà — huyết áp cao trong giai đoạn cấp đột quỵ thiếu máu não là phản ứng bảo vệ của cơ thể, hạ áp không đúng cách có thể làm nặng tổn thương
Các yếu tố nguy cơ đột quỵ và mức độ ảnh hưởng
| Yếu tố nguy cơ | Mức tăng nguy cơ đột quỵ |
|---|---|
| Tăng huyết áp | Tăng 4–6 lần |
| Rung nhĩ | Tăng 5 lần |
| Đái tháo đường | Tăng 1,5–3 lần |
| Hút thuốc lá | Tăng 2 lần |
| Rối loạn mỡ máu | Tăng 1,5–2 lần |
| Thừa cân béo phì | Tăng 1,5 lần |
| Ít vận động | Tăng 1,5 lần |
| Tiền sử TIA | Tăng 10 lần trong 90 ngày đầu |
Phòng ngừa đột quỵ — Chiến lược toàn diện
Phòng ngừa tiên phát — Trước khi đột quỵ lần đầu xảy ra
Kiểm soát tốt các yếu tố nguy cơ là nền tảng của phòng ngừa tiên phát. Ưu tiên theo thứ tự tác động:
Kiểm soát huyết áp là can thiệp quan trọng nhất — giảm huyết áp tâm thu 10 mmHg giảm nguy cơ đột quỵ đến 40%. Mục tiêu huyết áp dưới 130/80 mmHg cho hầu hết bệnh nhân có nguy cơ cao.
Điều trị rung nhĩ — phát hiện và điều trị chống đông đúng phác đồ ở bệnh nhân rung nhĩ giảm nguy cơ đột quỵ đến 64%.
Bỏ thuốc lá — nguy cơ đột quỵ giảm về mức gần bình thường sau 5 năm bỏ thuốc hoàn toàn.
Kiểm soát đường huyết và mỡ máu — điều trị statin ở bệnh nhân nguy cơ tim mạch cao giảm nguy cơ đột quỵ 25–30%.
Vận động thể chất đều đặn — 150 phút aerobic vừa phải mỗi tuần giảm nguy cơ đột quỵ 25–30%.
Chế độ ăn lành mạnh — chế độ ăn Địa Trung Hải (nhiều rau, cá, dầu olive, ít thịt đỏ và muối) giảm nguy cơ đột quỵ đáng kể trong các nghiên cứu lớn.
Phòng ngừa thứ phát — Sau khi đã bị đột quỵ hoặc TIA
Sau đột quỵ hoặc TIA, nguy cơ tái phát trong năm đầu tiên là 10–15% — cao nhất trong suốt cuộc đời. Phòng ngừa thứ phát bao gồm:
- Thuốc chống kết tập tiểu cầu (aspirin, clopidogrel) hoặc thuốc chống đông (với rung nhĩ) — dùng liên tục, không tự ý ngừng
- Kiểm soát tích cực tất cả yếu tố nguy cơ — mục tiêu chặt chẽ hơn phòng ngừa tiên phát
- Phục hồi chức năng sớm và tích cực sau đột quỵ — não có khả năng tái tổ chức (neuroplasticity) lớn nhất trong 3–6 tháng đầu
- Tái khám định kỳ nghiêm túc — theo dõi tuân thủ thuốc, kiểm soát yếu tố nguy cơ và phát hiện sớm tái phát
Phục hồi sau đột quỵ — Những điều cần biết
Phục hồi sau đột quỵ là quá trình dài hạn — không có giới hạn thời gian cố định. Mức độ phục hồi phụ thuộc vào nhiều yếu tố: kích thước và vị trí tổn thương não, tuổi tác, bệnh nền, và quan trọng nhất là tính tích cực của phục hồi chức năng.
Nguyên tắc quan trọng nhất trong phục hồi sau đột quỵ: bắt đầu sớm, tập luyện liên tục và có kế hoạch rõ ràng. Phục hồi chức năng nên bắt đầu trong vòng 24–48 giờ sau đột quỵ khi tình trạng ổn định — không phải chờ đến khi xuất viện.
Tài liệu tham khảo
- Feigin VL, et al. Global, regional, and national burden of stroke. The Lancet Neurology, 2021.
- Hội Đột quỵ Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đột quỵ não, 2022.
- Powers WJ, et al. 2019 AHA/ASA Guidelines for the Early Management of Acute Ischemic Stroke. Stroke, 2019.
- Kernan WN, et al. Guidelines for the Prevention of Stroke in Patients With Stroke and TIA. Stroke, 2014.
- Bộ Y tế Việt Nam. Hướng dẫn chẩn đoán và điều trị đột quỵ não, QĐ 4492/QĐ-BYT, 2021.
ĐĂNG KÝ TƯ VẤN MIỄN PHÍ
Để nhận tư vấn miễn phí từ Bác sĩ Đức Sang, hãy dành 2 phút để điền đầy đủ thông tin theo biểu mẫu dưới đây, bác sĩ sẽ trực tiếp đánh giá và liên hệ:
.
ĐỌC THÊM
.
- 167 Bệnh Khám Cấp Cơ Bản Không Cần Giấy Chuyển Tuyến
- Người cao tuổi chăm sóc sức khỏe chủ động
- Danh Sách 62 Bệnh Hiểm Nghèo Lên Thẳng Tuyến Trên 2026
- Sách Cơ thể biết cách chữa lành
- Bệnh mạch vành: Dấu hiệu, nguyên nhân & 5 cách phòng ngừa hiệu quả