Có những điều, khi còn là sinh viên y khoa, tôi nghĩ mình đã hiểu.
Sức khỏe là không có bệnh. Bệnh là khi cơ thể sai lệch khỏi các chỉ số bình thường. Nhiệm vụ của bác sĩ là đưa các chỉ số đó trở về ngưỡng an toàn.
Rõ ràng. Gọn gàng. Khoa học.
Rồi sau nhiều năm gặp bệnh nhân nhìn vào mắt người vừa nghe tin ung thư giai đoạn cuối, ngồi cạnh người cao tuổi nằm một mình trong phòng cấp cứu không có người thân, đối diện với người trẻ khỏe mạnh về thể xác nhưng trống rỗng hoàn toàn bên trong, tôi bắt đầu nghi ngờ định nghĩa mình đã học.
Sức khỏe, hóa ra, phức tạp hơn nhiều.
Sức Khỏe Không Phải Là Đích Đến
Chúng ta thường nói: “Phải giữ sức khỏe.” Như thể sức khỏe là một thứ tài sản cần bảo vệ, cất giữ trong tủ kính, và chỉ lấy ra khi cần.
Nhưng sức khỏe không hoạt động như vậy.
Sức khỏe không phải trạng thái tĩnh, nó là một quá trình liên tục. Cơ thể bạn đang thay đổi từng giờ: tế bào chết đi và được thay mới, hormone dao động theo nhịp ngày đêm, hệ miễn dịch đang thương lượng không ngừng với môi trường xung quanh.
Không có ai “có sức khỏe hoàn hảo” theo nghĩa tuyệt đối. Có chăng chỉ là những người đang sống hòa hợp hơn với cơ thể mình, lắng nghe nó, phản hồi nó, không cưỡng ép nó quá mức.
Khi tôi nói chuyện với những bệnh nhân cao tuổi vẫn còn minh mẫn, vẫn còn tò mò, vẫn còn muốn đi đây đó, tôi nhận ra họ không “giữ sức khỏe”. Họ sống với sức khỏe, mỗi ngày, bằng những lựa chọn nhỏ tích lũy qua nhiều thập kỷ.
Người Ta Thường Chỉ Nghĩ Đến Sức Khỏe Khi Đã Mất Nó
Đây có lẽ là nghịch lý phổ biến nhất trong y học.
Phòng cấp cứu không bao giờ thiếu người. Nhưng phòng tư vấn phòng bệnh thì luôn vắng. Người ta sẵn sàng chi tiền triệu để điều trị, nhưng ngần ngại chi vài trăm nghìn để khám định kỳ khi chưa có triệu chứng.
Không phải vì thiếu thông tin. Mà vì sức khỏe vô hình khi nó đang tốt.
Bạn không cảm nhận được tim đang đập đều, gan đang lọc máu, thận đang làm việc cho đến khi chúng không còn làm được nữa. Và đến lúc đó, mọi thứ thường đã phức tạp hơn nhiều so với nếu được phát hiện sớm.
Tôi không kể điều này để dọa. Tôi kể vì đây là thực tế tôi chứng kiến mỗi ngày và vì tôi tin rằng nhận thức trước luôn tốt hơn hối tiếc sau.
Sức Khỏe Tinh Thần Không Phải “Chuyện Phụ”
Trong y học cổ điển, chúng ta tách biệt rất rõ: thể chất là thể chất, tâm thần là tâm thần. Khoa này điều trị phần này, khoa kia điều trị phần kia.
Nhưng cơ thể con người không hoạt động theo cách đó.
Stress kéo dài làm tăng cortisol, gây viêm hệ thống, tăng nguy cơ tim mạch, làm rối loạn đường huyết, suy yếu miễn dịch. Trầm cảm không điều trị làm tăng tỷ lệ tử vong ở bệnh nhân nhồi máu cơ tim. Lo âu mãn tính làm tăng huyết áp bền vững hơn cả muối.
Ngược lại: người có mục tiêu sống rõ ràng, có các mối quan hệ chất lượng, có cảm giác mình đang đóng góp cho điều gì đó lớn hơn bản thân, họ ốm ít hơn, phục hồi nhanh hơn, và sống lâu hơn. Đây không phải triết lý, đây là dữ liệu.
Vì vậy, khi tôi gặp một bệnh nhân tăng huyết áp, câu hỏi của tôi không chỉ là: “Anh/chị đang uống thuốc gì?” mà còn là: “Gần đây anh/chị có đang căng thẳng nhiều không? Giấc ngủ thế nào? Có điều gì đang nặng lòng không?”
Những Thứ Tưởng Không Liên Quan Đến Sức Khỏe Nhưng Thực Ra Lại Là Sức Khỏe
Qua nhiều năm, tôi nhận ra rằng nhiều thứ mà chúng ta không gọi là “y tế” lại ảnh hưởng đến sức khỏe sâu sắc hơn rất nhiều thứ có nhãn “y tế”:
Chất lượng các mối quan hệ. Cô đơn mãn tính có tác động sinh học tương đương hút 15 điếu thuốc mỗi ngày — đây là kết quả từ nghiên cứu meta-analysis trên hơn 300.000 người. Những người có kết nối xã hội sâu sắc sống lâu hơn, bất kể các yếu tố khác.
Cảm giác có ý nghĩa trong công việc. Người làm công việc họ thấy có giá trị có mức cortisol thấp hơn, phục hồi nhanh hơn sau bệnh, và ít bị hội chứng burnout hơn.
Cách bạn đối thoại với chính mình. Tự phê phán quá mức là một dạng stress mãn tính. Nghiên cứu về self-compassion của Kristin Neff cho thấy: người tự đối xử với bản thân bằng lòng tử tế có chỉ số viêm thấp hơn, hệ miễn dịch khỏe hơn, và ít lo âu hơn.
Giấc ngủ và nhịp sinh hoạt. Không phải tôi lặp lại chủ đề mà là vì đây thực sự là nền tảng của mọi thứ khác.
Điều Tôi Đã Học Từ Những Bệnh Nhân Của Mình
Nếu phải chọn một điều quý giá nhất tôi học được không phải từ sách giáo khoa, mà từ những cuộc trò chuyện bên giường bệnh thì đó là:
Người ta hiếm khi hối tiếc về những thứ đã làm. Họ thường hối tiếc về những thứ đã không làm đặc biệt là chưa chăm sóc bản thân đúng mức, chưa dành thời gian cho những người quan trọng và đã để sức khỏe trở thành thứ yếu quá lâu.
Điều đó không có nghĩa là bạn cần sống trong nỗi sợ hãi về bệnh tật. Hoàn toàn ngược lại.
Nó có nghĩa là: sống đủ tỉnh thức để biết mình đang có gì, trân trọng nó và không đợi đến khi mất đi mới nhận ra giá trị của nó.
Một Định Nghĩa Tôi Tự Đúc Rút
Sau tất cả nhiều năm học, nhiều năm hành nghề, nhiều đêm trực cấp cứu, nhiều buổi sáng ngồi nghe bệnh nhân kể chuyện đời mình, tôi định nghĩa sức khỏe theo cách này:
Sức khỏe là khả năng sống trọn vẹn với cuộc đời bạn đang có, thể xác đủ mạnh để bạn làm những điều mình muốn, tâm trí đủ bình yên để bạn hiện diện với những người mình yêu thương và tinh thần đủ sáng để bạn tìm thấy ý nghĩa trong những điều bình thường nhất.
Không phải chỉ số xét nghiệm hoàn hảo. Không phải cân nặng lý tưởng. Không phải không bao giờ ốm.
Mà là đang sống thực sự sống.
Tôi viết những dòng này không phải với tư cách một bác sĩ đang giảng bài.
Tôi viết với tư cách một người cũng đang trên hành trình đó, cũng có những ngày mệt mỏi, cũng có lúc quên chăm sóc bản thân, cũng phải nhắc nhở mình liên tục về những điều mình vẫn hay nói với bệnh nhân.
Có lẽ đó cũng là một phần của sức khỏe: biết rằng chúng ta không hoàn hảo, không cần hoàn hảo và vẫn tiếp tục chọn tốt hơn, mỗi ngày một chút.
Đủ vậy thôi. Đã là rất nhiều rồi.